‘Niets doen is geen optie’
Het landelijke thema voor de vredesdienst dit jaar is ‘Niets doen is geen optie.’ Waarschijnlijk wilde de regiegroep met dit thema een krachtige oproep doen om de ellende van de strijd die tal van plaatsen gevoerd wordt, niet te negeren. Het onrecht op deze aarde roept om recht. Je kunt er niet aan voorbijgaan. Het lijden van mensen vraagt ons om een daad van verzet.
Nu zeg ik maar direct dat deze benadering niet helemaal de mijne is. Doorgaans moet je om een conflict op te lossen, het conflict zo klein mogelijk houden. Hoe meer mensen zich met een ruzie gaan bemoeien, hoe moeilijker het is een ruzie te beheersen. Zo vond ik de voorzichtige strategie van Biden richting Oekraïne verstandig. Probeer bij een conflict zo min mogelijk olie op het vuur te gooien. Naarmate een conflict groter wordt, verharden de standpunten zich. En een geëscaleerd conflict is verdraaid lastig op te lossen.
Eerlijk gezegd ben ik ook wat sceptisch geworden over al die demonstraties voor vrede. Soms heb ik het gevoel dat we met onze acties eerder een conflict naar ons toehalen dan vrede brengen naar waar het conflict is. Laat ik het zo zeggen: pro Palestijnse demonstraties lijken allerlei antisemitische acties te legitimeren. In ieder geval in het denken van sommige heethoofden. ‘Niets doen is geen optie’ klinkt heel principieel. Maar als pragmaticus vind ik het niet altijd verstandig. Soms moet je gewoon constateren dat andere mensen een conflict hebben en dat zij het zelf moeten oplossen. Inmenging van buiten draagt vaak meer bij aan escalatie dan aan vrede.
Toch is er tegen wat ik tot dusver schreef wel iets wezenlijks in te brengen. Door aan de zijlijn te blijven, zijn we in heel veel gevallen helemaal niet neutraal. Door bepaalde producten gewoon te blijven kopen – energie uit Rusland bijvoorbeeld – kun je wel degelijk onrecht actief is stand houden. Zogenaamde neutraliteit hoeft helemaal niet neutraal te zijn. Neutraliteit steunt meestal de agressor.
Als je het vanuit het dilemma van de zogenaamde neutraliteit bekijkt, is de slogan ‘Niets doen is geen optie’ weer wel te begrijpen. Wie profiteert er van de keuzes die ik in mijn leven maak? Ben ik door mijn consumptiepatroon het onrecht in deze wereld aan het bevorderen?
Het is heel verleidelijk om nu in te zoomen op een aantal actuele brandhaarden. Maar ik doe dat niet. Ik denk dat het namelijk niet over elders moet gaan, maar over ons, over u en mij. Hoe dragen wij bij aan conflicten die mensen de vrede ontnemen?
Er lijkt een golf van nationalisme door deze wereld te gaan. Wat hebben mensen uit andere landen hier te zoeken? We willen best sociaal zijn, maar dan wel binnen de grenzen van een volksgemeenschap. Om Europa moet een heel hoog hek staan. En het mag ter afschrikking best wat levens kosten van mensen die daar tevergeefs over proberen te komen. Uit het evangelie kennen we het verhaal van Jezus over de barmhartige Samaritaan. De huidige Europeaan kan er mee instemmen voor zover dit verhaal een antiklerikale stemming legitimeert. Verder was die Samaritaan een prima man, je hebt ook goede buitenlanders. Alleen jammer dat het een Samaritaan was. Ik ga er niet verder op in, maar zou onze opkomende vreemdelingenhaat de wereldvrede dichterbij brengen?
Naast de oorlog tussen Oekraïne en Rusland zijn er tal van grote conflicten waarbij niet het nationalisme, maar het gebrek aan natuurlijke hulpbronnen de strijd aanwakkert. In veel gebieden is er een tekort aan water, vruchtbare grond en brandstof. Onze westerse schaal van consumeren betekent nog grotere armoede voor mensen elders. Door allerlei geopolitieke conflicten is er een tekort aan beschikbaar aardgas. Dus gaat de prijs omhoog. De westerse consument kan mopperen over de hoge prijs, maar het gas blijft wel beschikbaar. Elders in de wereld is dat een ander verhaal. Door de gestegen prijs is het daar gewoon niet meer beschikbaar. Dat is een probleem bij uit aardgas gemaakte kunstmest. Maar dit geldt ook voor tarwe, groenten en medicijnen. Onze varkens eten de calorieën die elders een kind in leven hadden kunnen houden. Uit het Oude Testament kennen we het verhaal van Kaïn en Abel. Zitten wij met onze westerse welvaart collectief in de rol van Kaïn die zijn broeder doodde?
De laatste jaren is er veel aandacht voor het slavernijverleden. Tal van studies laten zien hoe de Nederlandse welvaart in de achttiende en negentiende eeuw dreef op uitbuiting in andere werelddelen. Je zou kunnen zeggen dat die uitbuiting doorgaat tot in onze tijd. Voor onze consumptiedrift betalen anderen een hoge prijs.
Het thema ‘Niets doen is geen optie’ confronteert ons op een pijnlijke manier met onszelf. Hoe zou ons leven eruit zien als we overal een eerlijke prijs voor zouden betalen? Ik bedoel daarmee een prijs waarbij de kosten voor mens en milieu worden gecompenseerd.
Het thema ‘Niets doen is geen optie’ levert geen vrolijk verhaal op. En laten we eerlijk zijn, we zitten allemaal in een bepaald patroon dat we niet zomaar kunnen omgooien. Zelfs als we zouden willen. Wat we kunnen doen is door middel van kleine stappen een bepaalde richting uitwerken. Even concreet. Voor veel mensen is er op het platteland geen alternatief voor de auto. Geen auto behoort niet tot de mogelijkheden. Maar het aanpassen van je rijstijl kan al een behoorlijke verandering in energiegebruik betekenen. Waarom beginnen we niet met wat rustiger op te trekken?
Zelf vind ik uiteindelijk het lastige van dit thema dat het zo massief kan overkomen waardoor het vooral verlamt. In het christelijk geloof gaat het echter niet om perfecte mensen. Maar het is, denk ik, wel goed ons bewust te zijn van de gevolgen van de manier waarop wij leven. Makkelijke oplossingen zijn onmogelijk. Maar waar we wel mee zouden kunnen beginnen is om wat milder te zijn over de mensen die lijden onder onze keuzes. Wie vlucht voor oorlog, honger en dorst is geen profiteur. Ieder mens heeft recht op een plekje op Gods aarde. Zouden wij bereid zijn die ruimte te geven?